درسنامه آموزشی اقتصاد کلاس دهم ادبیات و علوم انسانی

موقعیت

بازگشت کارگاه به دوران رونق و رشد باعث شد تا جریان مالی خانوادهٔ محمدی نیز دستخوش تغییر شود. اما این بار اتفاقات عجیبی در حال شکل‌گیری بود. داستان از نیمه اسفندماه شروع شد که حرف از خرید عید و نونوار شدن و... پیش آمد. خبرهای مربوط به کارگاه تولیدی و بازگشت آن به دورهٔ رونق و رشد، جنبه‌های جدیدی را در رفتار بچه‌ها شکل داده بود که هر پدر و مادری را متحیر می‌کرد.

شب 15 اسفندماه در حالی که همه اعضای خانواده سوار خودرو بودند و از مهمانی خانهٔ پدربزرگ بر می‌گشتند:

پدر (از روی کلافگی): ساعت یه ربع به یازده شبه و انقدر ترافیک، آخه چرا؟
مادر: شب عیده دیگه آقا، همه مشغول خرید هستن.
پدر: از الان؟
مادر: خب بله دیگه. تازه خیلیا از بهمن شروع می‌کنن!
پدر: چه عجیب واقعاً! ببینم بچه‌ها شما چی نیاز دارین؟
ستایش: من هیچی!
پدر: پس گوشی و کفش و لباس و این جور چیزا چی شد؟ همه‌اش یادت رفت؟
ستایش: بهش فکر نکرده بودم اصلاً. یعنی فکر کرده بودما، اما پیش خودم گفتم این پول برگرده توی تولید و کارگاه بهتره.
پدر (با تعجب): چه حرفایی من می‌شنوم! فکر کنم مدیرعامل بعدی کارگاه رو از الان می‌تونم انتخاب کنم.
آقای محمدی از آینه نگاهی به امیرعلی انداخت که داشت بیرون را تماشا می‌کرد و پس از کمی مکث گفت:
امیرعلی ‌خان شما چرا انقدر ساکتی؟ شما چی؟ فهرست خریدتون آماده است؟
امیرعلی: بابا شما واقعاً اعتقاد دارین که ما بزرگ شدیم یا همین طوری برای اینکه تحویلمون بگیرین از این حرفا می‌زنین؟
مادر: این الان فهرست خرید شما بود؟ کجایی مادر؟ سؤال بابارو متوجه شدی؟
امیرعلی: بله حواسم پیش شما بود!
پدر: راستش تا قبل از اینکه کارگاه اوضاعش خوب بشه، خب خیلی فکر نمی‌کردم بشه روی شما حساب کرد. اما الان .... . البته اینو بگما بالاخره شما بچه‌های مایین ولی واقعا نگاهم بهتون عوض شده.
امیرعلی: خب اگه این طوریه، می‌شه به‌جای فهرست خرید یه چیز دیگه ازتون بخوام؟
پدر: خدا به خیر بگذرونه! این جوری که تو میگی فکر کنم من باید برم تو کار تاکسی اینترنتی و این چیزا!
امیرعلی: نه بابا، شما تاج سرین.
ستایش (با پوزخند): با این حرفت که قشنگ حرف بابارو تأیید کردی!
امیرعلی: چرا جو می‌دی خواهر؟ نه من میگم اگه می‌شه هر ماه به من و ستایش یه مبلغی پول تو جیبی بدین. مگه ما بزرگ نشدیم؟ خب خودمون بلدیم چطوری خرج کنیم و چی بخریم.
ستایش: عجب پیشنهاد خوبی دادی، منم قبول دارم.
مادر: پول تو جیبی می‌خواین چی‌کار؟ شما که هر چی نیاز دارین بابا بهتون می‌دن؟ بعدشم کم و کسری ندارین که!
امیرعلی: بله، مشکلی نداریم؛ ولی دلمون می‌خواد خودمون صاحب اختیار باشیم.
پدر: تو هر دفعه که راجع به موضوعات اقتصادی حرف می‌زنی، قند توی دل من آب می‌کنن. دمت‌گرم. خیلی باهات حال کردم پسرم.
ستایش: یعنی پیشنهاد داداشم قبوله؟
پدر: قبوله ولی به دو شرط!
امیرعلی و ستایش: چه شرطی؟
پدر: یک اینکه همه خرج ماهیانه‌تون با خودتون؛ از کرایه ماشین تا مدرسه و خرید خودکار و کتاب و... تا کفش و شلوار و هرچی که بگین.
امیرعلی: دومیش؟
پدر: دومیش اینکه از مامان پول نگیرین. منبع درآمدتون فقط همین پول ماهیانه‌ای که من بهتون می‌دم به اضافه عیدی‌ها و هدیه‌هایی که هر دفعه از دیگران می‌گیرین.
امیرعلی: من قبول، تو چی خواهر؟
ستایش: نمی‌دونم، یه خورده سخت شد!

نقشه ‌راه

در این درس می‌خواهیم درباره بودجه خانواده گفت‌وگو کنیم. در پایان این درس خواهیم توانست:

- همهٔ جریان‌های درآمدی و مخارجی را برای خانواده در نظر بگیریم؛ آن‌ها را ثبت کنیم و با یکدیگر مقایسه کنیم.
- برای درآمدها و مخارج خود، برنامه‌ریزی کنیم.

پول‌هایی که بلعیده می‌شوند

آیا تا به حال شده با خانواده یا دوستانتان برای خرید بیرون رفته باشید و در پایان روز تعجب کرده باشید که چرا پول‌های شما ناگهان تمام شده است؟ ممکن است حتی در ابتدا مبلغ قابل توجهی هم‌ پول همراه خود داشته باشید؛ اما شاید در پایان روز حتی پول خرید یک بستنی را هم نداشته باشید. برای پول‌های شما چه اتفاقی افتاده است؟

پول راه خود را برای خرج شدن پیدا می‌کند. کمی اینجا، کمی آنجا، ولی سرانجام خرج می‌شود. احتمالاً تعجب می‌کنید که چرا مجموع کمی اینجاها و کمی آنجاها می‌تواند همه موجودی پول شما را ببلعد!

ثبت هزینه‌ها و درآمدها

برای مدیریت بهتر موجودی پولتان می‌توانید در ابتدا همه مخارجی (expenditures) را که در طول هفته دارید در جدول مانند جدول زیر ثبت کنید. در این جدول اول باید نوع مخارج مشخص شود؛ مثلاً آیا پولتان را برای خوراکی‌ها خرج کرده‌اید یا برای پوشاک و یا تفریح؟ همچنین مشخص کنید که آیا این هزینه‌ها، قابل پیش‌بینی و برنامه‌ریزی بود یا اینکه بدون برنامه‌ریزی و به‌صورت اتفاقی رخ داد؟ در نهایت مشخص کنید که مخارج شما باید به‌صورت ثابت، هفتگی تکرار شود یا اینکه متغیر است و ممکن است در برخی دوره‌ها اصلاً انجام نشود؟

تاریخ	نوع کالا یا خدمات	غذا	پوشاک	تفریحات	سایر	قابل پیش‌بینی	ثابت/ متغییر
جمع
درصد
مجموع‌کل

پس از ثبت هزینه‌ها برای یک هفته، مجموع هر ستون را در زیر آن مشخص کنید. این مجموع به شما می‌گوید که چه میزان پول در هر گروه صرف می‌کنید. مجموع همه مخارج را هم محاسبه کنید. از مجموع کل برای محاسبه درصد صرف شده برای هر دسته استفاده کنید. مقدار هزینه‌های برنامه‌ریزی شده و برنامه‌ریزی نشده را هم محاسبه کنید.

اکنون تلاش کنید تا با توجه به اطلاعات جدول بالا، برای پرسش‌های زیر پاسخی پیدا کنید:

- برای کدام مخارج بیشتر از حد معمول هزینه کرده‌اید؟
- کدام یک از مخارج برنامه‌ریزی شده نبوده است؟ یعنی در لحظه برای شما اتفاق افتاده است؟
- اگر به گذشته بر می‌گشتید، کدام یک از هزینه‌های زیر را تغییر می‌دادید؟
- کدام یک از هزینه‌ها، تصمیم‌گیری نامناسبی بود؟ توضیح دهید.
- کدام یک از هزینه‌های برنامه‌ریزی نشده، تصمیم درستی بوده است؟ توضیح دهید.
- کدام یک از مخارج را می‌شود ساده‌تر کاهش داد؟ مخارج ثابت یا متغیر؟
- در صورتی که برای یک کار ضروری پول نیاز داشته باشید، کاهش کدام یک از مخارج برای شما آسان‌تر است؟

مراحل بودجه‌ریزی ماهیانه

می‌توان مراحل بودجه‌بندی (budgeting) را در چهار مرحله زیر خلاصه کرد. کاربرد این مراحل را در زندگی روزمره خود، آزمایش کنید.

- از هر منبعی که درآمدی به‌دست آوردید، آن درآمد را ماهیانه مشخص کنید و بنویسید.
- هزینه‌های متغیر و ثابت خود را به صورت ماهیانه فهرست کنید.
- مجموع درآمدها و هزینه‌های خود را ماهیانه با یکدیگر مقایسه کنید.
- اگر هزینه‌ها بیشتر از درآمد بود، مخارج غیرضروری را کم کنید یا فرصت‌هایی را که فراموش کردید، به نظر آورید تا درآمدتان افزایش یابد.

تعیین سال خمسی در برنامه مخارج

خمس و زکات دو واجب از واجبات مالی اسلام است. هر درآمدی که به دست می‌آوریم، اگر بعد از یک‌سال از مجموع مخارج ما زیاد بیاید، به همان میزان که زیاد آمده است، مشمول خمس قرار می‌گیرد؛ یعنی موظفیم که 20 درصد آن را به عنوان سهم امام و سهم سادات به مرجع تقلید یا نماینده او بدهیم. خمس در واقع همان مالیات اسلامی است. پرداخت خمس موجب توزیع مجدد ثروت می‌شود و عدالت اقتصادی را در جامعه گسترش می‌دهد. همچنین کسانی که توان کار و فعالیت اقتصادی ندارند، از منابع خمس استفاده می‌کنند تا بتوانند ادامه حیات دهند. در برنامه‌ریزی‌های اقتصادی خود حتماً توجه داشته باشید که زمانی را به عنوان آغاز سال مالیتان در نظر بگیرید. البته به صورت طبیعی، سال مالی از همان روزی که اولین درآمدتان را به دست آورده‌اید، شروع می‌شود. بعد از گذشت یک‌سال، درآمدی را که برایتان باقی مانده است به همراه اقلام مصرفی که خریده‌اید ولی از آن استفاده نکرده‌اید، محاسبه کنید و خمس آن را پرداخت نمایید.